Świadomy obywatel w cyfrowym świecie

Pomoc edukacyjna dla uczniów i nauczycieli w zrozumieniu kluczowych terminów związanych
z dezinformacją, AI, mediami społecznościowymi i krytycznym myśleniem.

INFORMACJA I DEZINFORMACJA

Informacja – Rzetelna wiadomość oparta na faktach, przekazana w sposób obiektywny i zrozumiały.

Źródło informacji – Miejsce lub osoba, od której pochodzi dana informacja. Rzetelne źródła podają autora, datę, kontekst i są znane z wiarygodności.

Misinformacja – Błędna informacja rozpowszechniana bez złej woli – np. przez pomyłkę, niewiedzę, zaufanie do niepewnego źródła.

Dezinformacja – Fałszywa lub zmanipulowana informacja, rozpowszechniana celowo w celu wprowadzenia odbiorcy w błąd. Może służyć interesom politycznym, ekonomicznym lub społecznym.

Fake news – Sensacyjna wiadomość udająca prawdziwą, często szerzona w mediach społecznościowych. Może być wynikiem zarówno misinformacji, jak i dezinformacji.

Manipulacja informacją / medialna – Celowe przedstawienie danych w sposób zniekształcający rzeczywistość – przez pomijanie kontekstu, wybiórczość, emocjonalny język lub fałszywe zestawienia faktów.

NARZĘDZIA I ZJAWISKA W SIECI

Clickbait – Chwytliwy, często przesadzony lub fałszywy nagłówek mający na celu zachęcenie do kliknięcia. Treść często nie odpowiada zapowiedzi.

Zmanipulowany kontekst– Użycie prawdziwej treści (np. zdjęcia), ale w fałszywym opisie, by zmienić znaczenie lub wprowadzić w błąd.

Filtr emocjonalny –Treść, która ma na celu wywołać silne emocje (strach, gniew, współczucie), często stosowana w dezinformacji.

Odwrotne wyszukiwanie obrazu –Technika sprawdzania autentyczności zdjęć – umożliwia znalezienie oryginalnego źródła grafiki i wcześniejszego kontekstu jej użycia.

Fact-checking – Proces weryfikacji informacji pod względem zgodności z faktami i rzetelności źródła. Wykonywany ręcznie lub przy pomocy narzędzi (np. Snopes, Google Fact Check, InVID).

SZTUCZNA INTELIGENCJA (AI) I AUTOMATYZACJA

AI (sztuczna inteligencja) – Technologie pozwalające maszynom na analizowanie danych, uczenie się i podejmowanie decyzji. Może być wykorzystywana zarówno do tworzenia, jak i wykrywania dezinformacji.

Generatywna AI – Rodzaj AI zdolny do tworzenia nowych treści (tekstów, obrazów, filmów) – np. ChatGPT, DALL·E, Midjourney. Może generować zarówno wartościowe treści, jak i fake newsy czy deepfake’i.

Algorytmy wykrywania dezinformacji – Systemy AI analizujące teksty, obrazy i filmy pod kątem fałszu. Wyszukują cechy typowe dla fake newsów – np. clickbaity, błędne źródła, nadmierną emocjonalność.

Automatyczna moderacja treści – Systemy platform społecznościowych, które usuwają, ograniczają lub oznaczają treści uznane za szkodliwe lub nieprawdziwe (np. poprzez oznaczenia typu: „Informacja może być nieprawdziwa”).

AI w fact-checkingu – Zastosowanie sztucznej inteligencji do automatycznej analizy faktów, zdjęć, wypowiedzi publicznych – np. w czasie rzeczywistym w mediach społecznościowych.

TECHNIKI MANIPULACJI

Cherry-picking – Wybieranie tylko tych danych, które wspierają określoną narrację, ignorując fakty, które jej przeczą.

Framing (ramowanie przekazu) – Sposób przedstawienia informacji, który wpływa na sposób jej odbioru – np. ukazanie tej samej sytuacji jako sukcesu lub porażki.

Retoryka strachu – Stosowanie przerażających obrazów i słów, aby wywołać lęk i skłonić do określonych decyzji.

Narracja alternatywna – Fałszywa wersja rzeczywistości, często przedstawiana jako „prawda ukrywana przed społeczeństwem”. Podstawa wielu teorii spiskowych.

ZACHOWANIA ONLINE I SYSTEMY WPŁYWU

Bańka informacyjna – Sytuacja, w której użytkownik widzi głównie treści zgodne z jego poglądami – wskutek działania algorytmów i personalizacji. Może prowadzić do zamknięcia się na inne perspektywy.

Algorytmy mediów społecznościowych – Mechanizmy decydujące, co widzisz w swoim feedzie. Działają na podstawie Twojej aktywności i preferencji.

Polaryzacja społeczna – Podział społeczeństwa na skrajne grupy, często podsycany przez dezinformację i bańki informacyjne.

ZAGROŻENIA CYFROWE

Deepfake  – Fałszywe nagranie audio/wideo stworzone przez AI. Przedstawia osoby mówiące lub robiące rzeczy, których faktycznie nie zrobiły.

Bot (internetowy) – Zautomatyzowane konto, które automatycznie publikuje treści, komentuje lub lajkuje – często w kampaniach dezinformacyjnych.

Trolle / Farma trolli – Ludzie lub zorganizowane grupy, które celowo manipulują opinią publiczną w internecie – przez prowokacje, kłamstwa, spamowanie lub sianie chaosu.

KRYTYCZNE MYŚLENIE I EDUKACJA

Krytyczne myślenie – Umiejętność samodzielnego, logicznego analizowania informacji, rozpoznawania manipulacji, oceniania źródeł i formułowania wniosków.

Symulacja dezinformacji – Ćwiczenie edukacyjne polegające na analizie, tworzeniu lub rozbrajaniu fake newsów – w celu zrozumienia ich struktury i skutków.

Etyka informacji – Zasady odpowiedzialnego korzystania z mediów – m.in. niepowielanie fałszu, weryfikowanie źródeł, szacunek dla odbiorców.

Efekt potwierdzenia (confirmation bias) – Skłonność do szukania i wierzenia tylko w te informacje, które potwierdzają nasze wcześniejsze przekonania, ignorując inne dane.

Heurystyka dostępności – Uleganie treściom, które są łatwo dostępne, popularne lub często powtarzane – co sprawia, że wydają się bardziej prawdziwe.

 

Materiał powstał w ramach programu Ministra Edukacji „Młodzi Obywatele”! realizowanego przez Fundację Ypsilon Art.
Tytuł projektu: „Świadomy obywatel w cyfrowym świecie – jak rozpoznać dezinformację?”